Khi áp lực học tập từ cha mẹ đè nặng, việc con làm được là nói ra với một người lớn đáng tin bằng những câu cụ thể về điều mình đang trải qua, và chia việc học thành những phần nhỏ vừa sức. Việc cha mẹ làm được là tách điểm số khỏi giá trị của con, hỏi nhiều hơn nói, và để ý những dấu hiệu con đang quá tải. Áp lực ấy thường đến từ thương và lo, nhưng thương mà đặt không đúng chỗ vẫn có thể thành gánh nặng.
Bài viết dành cho cả hai phía. Nếu bạn là học sinh và đang có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người lớn ở gần và gọi 115; đừng ở một mình với ý nghĩ đó.
Áp lực học tập là gì, và dấu hiệu cho thấy đã quá sức
Áp lực học tập là cảm giác phải đạt một kết quả học hành vượt quá sức mình đang có, hoặc sợ hậu quả nếu không đạt. Nó đến từ bên ngoài, như kỳ vọng của cha mẹ, thầy cô, các kỳ thi, những lời so sánh với «con nhà người ta», và cả từ bên trong, khi chính mình đòi hỏi mình lúc nào cũng phải giỏi. Một chút áp lực có thể giúp tập trung; quá nhiều và quá lâu thì làm cạn sức.
Những dấu hiệu áp lực học tập đáng để ý:
- Khó ngủ vì lo bài, lo điểm, hoặc ngủ li bì mà vẫn mệt.
- Đau đầu, đau bụng, buồn nôn trước giờ kiểm tra hay trước khi đến lớp.
- Sợ hãi khi nhận điểm, giấu bài kiểm tra, nói dối về điểm.
- Cáu gắt, hay khóc, thu mình trong phòng, ít nói chuyện với nhà.
- Mất hứng thú với những việc từng thích.
- Học rất lâu mà không vào, hay quên, khó tập trung.
- Hay nói những câu như «con vô dụng», «con không bằng ai».
Áp lực cũng hiếm khi đến từ một phía. Những lời so sánh của bạn bè, của mạng xã hội góp thêm vào; bài áp lực đồng trang lứa là gì nói kỹ về vòng so sánh này. Khi lo lắng và mất ngủ kéo dài, ở con hay ở chính cha mẹ, trang đồng hành khi áp lực, lo lắng, khó ngủ của Inti Healing giới thiệu cách cùng một người đồng hành nhìn lại nhịp sống đang quá tải.
Nếu bạn là con: áp lực học tập phải làm sao
Nói ra với một người lớn đáng tin
Bạn không phải mang chuyện này một mình. Người lớn đáng tin có thể là bố hoặc mẹ, thầy cô chủ nhiệm, một người thân như cô, chú, anh chị, hay thầy cô phụ trách tư vấn học đường nếu trường bạn có. Chọn lúc cả hai bình tĩnh, rồi nói ba điều: chuyện gì đang xảy ra, bạn thấy thế nào, và bạn cần gì. Ví dụ:
«Tuần này con học đến khuya mà vẫn không nhớ bài. Mỗi lần sắp kiểm tra con sợ đến đau bụng. Con cần bố mẹ ngồi cùng con xem lại lịch học.»
Nếu khó nói trực tiếp, bạn có thể viết thư hoặc nhắn tin. Nếu đã nói mà chưa được lắng nghe, hãy tìm thêm một người lớn khác, đừng dừng lại ở lần đầu.
Học theo sức, không theo nỗi sợ
- Chia bài thành phần nhỏ: học một khoảng ngắn, nghỉ vài phút, rồi học tiếp.
- Mỗi tối chọn ba việc quan trọng nhất cho ngày mai, không phải mười việc.
- Ngủ đủ, ăn đủ, vận động một chút mỗi ngày. Đó không phải phần thưởng sau khi học xong, mà là điều kiện để đầu óc học được.
Nếu đêm nào cũng nằm nghĩ mãi về điểm số, bài cách ngừng suy nghĩ quá nhiều ban đêm có vài bước giúp đầu óc dịu lại. Khi đã lớn hơn và áp lực chuyển sang chuyện chọn ngành, chọn nghề, bài cách đối phó với áp lực từ gia đình gợi cách giữ ranh giới mà vẫn thương nhau.
3 phút trước giờ kiểm tra
- 1 phút: đặt hai bàn chân xuống sàn, thở ra dài hơn hít vào, sáu lần.
- 1 phút: nhìn quanh và gọi tên thầm ba thứ bạn thấy, ba âm thanh bạn nghe.
- 1 phút: nói thầm với mình: «Mình đã chuẩn bị theo sức mình. Bài này đo một bài làm, không đo con người mình.»
Điểm số cho biết một bài làm hôm đó thế nào. Nó không cho biết bạn là ai.
Nếu bạn là cha mẹ: bớt áp lực mà không buông tay
Cha mẹ thường đặt kỳ vọng vì muốn con có một tương lai dễ dàng hơn mình, và điều đó rất đáng trân trọng. Chỉ là con thường nghe thấy nỗi lo nhiều hơn tình thương đứng sau nó. Vài điều có thể thử:
- Nhìn lại kỳ vọng. Kỳ vọng ấy có vừa sức con lúc này không, hay đang theo chuẩn của người khác?
- Khen nỗ lực cụ thể, không chỉ điểm. «Mẹ thấy con làm lại bài hình ba lần» nói được nhiều hơn «được tám điểm là tốt».
- Không so sánh. Không so với anh chị em, không so với «con nhà người ta».
- Giữ giờ ngủ của con. Lịch học thêm kín từ sáng tới tối có thể lấy đi chính thứ con cần để học.
- Cẩn thận với phản ứng đầu tiên khi con báo điểm kém. Nó quyết định lần sau con có kể thật không. Hãy hỏi trước khi nhận xét: «Con thấy bài này khó ở đâu?»
- Chăm nỗi lo của chính mình. Một phần áp lực đè lên con là nỗi lo của người lớn về tương lai. Hãy nói nó ra với một người lớn khác, đừng đặt hết lên vai con.
10 phút mỗi tối không hỏi điểm
- 2 phút: cất điện thoại, ngồi cạnh con ở một chỗ thoải mái.
- 5 phút: hỏi một câu mở không liên quan tới điểm: «Hôm nay chuyện gì làm con vui, hoặc mệt nhất?» Chỉ nghe, không sửa, không khuyên.
- 3 phút: nói một điều bạn quý ở con hôm nay, không dính tới học hành.
Làm đều trong vài tuần, nhiều cha mẹ thấy con dễ mở lời hơn, kể cả về chuyện học.
Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn
Hãy đưa con đi khám, hoặc tìm chuyên gia tâm lý có giấy phép làm việc với trẻ em và vị thành niên, khi:
- Con buồn bã, mất ngủ, chán ăn hoặc mất hứng thú kéo dài hơn hai tuần.
- Con hay đau đầu, đau bụng; nên khám để kiểm tra nguyên nhân thể chất trước.
- Con hoảng sợ dữ dội, từ chối đến trường, hoặc sụt cân rõ.
- Con tự làm đau mình, nói về cái chết hay nói muốn biến mất.
Nếu bạn là học sinh và thấy mình trong những dòng trên, hãy nói với một người lớn đáng tin ngay hôm nay. Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc không giữ được an toàn, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay, và báo cho người lớn ở gần bạn nhất. Các tuyến hỗ trợ khác có ở trang an toàn của Inti Care. Nếu bạn là cha mẹ và con nói những điều như vậy, đừng gạt đi hay la mắng; hãy ở bên con, giữ con an toàn và tìm trợ giúp ngay.
Khi bạn muốn có người đồng hành
Phần này dành cho cha mẹ. Đi cùng con qua những năm thi cử dễ hơn khi chính bạn cũng được lắng nghe. Trang áp lực, lo lắng, khó ngủ của Inti Healing giúp bạn nhìn lại nỗi lo đang dồn lên cả nhà, cùng một người đồng hành không phán xét. Nếu muốn trò chuyện 1-1 trực tuyến về cách nói chuyện với con, bạn có thể tìm người đồng hành về gia đình và cha mẹ trên Inti Care. Đây là đồng hành tinh thần cho cha mẹ, không phải khám chữa bệnh hay trị liệu tâm lý; khi con có những dấu hiệu ở mục trên, hãy tìm bác sĩ hoặc chuyên gia có giấy phép.
Câu hỏi thường gặp
Áp lực học tập từ cha mẹ thì con nên nói thế nào?
Chọn lúc cả nhà bình tĩnh, không phải ngay sau khi nhận điểm. Nói ba điều: chuyện gì đang xảy ra, mình thấy thế nào, và mình cần gì, ví dụ cần ngồi cùng xem lại lịch học hay cần được ngủ sớm hơn. Nếu khó nói trực tiếp, hãy viết thư. Nếu chưa được nghe, tìm thêm một người lớn đáng tin khác.
Áp lực học tập phải làm sao khi sắp thi?
Giữ giấc ngủ, vì thức khuya ôn thêm dễ làm đầu óc kém tỉnh táo hơn. Chia phần ôn thành những khoảng ngắn có nghỉ, mỗi tối chọn ba việc quan trọng nhất. Trước giờ thi, thử ba phút: thở ra dài, gọi tên vài thứ đang thấy và nghe, rồi nhắc mình rằng bài thi đo một bài làm, không đo con người mình.
Dấu hiệu áp lực học tập ở con là gì?
Một số dấu hiệu hay gặp: khó ngủ vì lo bài, đau đầu hay đau bụng trước giờ kiểm tra, sợ nhận điểm, giấu bài, cáu gắt, thu mình, mất hứng thú với những việc từng thích, học lâu mà không vào. Nếu con buồn bã kéo dài hơn hai tuần, tự làm đau mình hay nói về cái chết, hãy tìm hỗ trợ chuyên môn ngay.
Cách vượt qua áp lực học tập mà không bỏ cuộc là gì?
Vượt qua không có nghĩa là gồng lên chịu thêm. Hãy nói ra với một người lớn đáng tin, học theo sức với những phần nhỏ và giờ nghỉ rõ ràng, giữ giấc ngủ, và thôi so sánh mình với người khác. Nếu áp lực đến từ kỳ vọng quá sức, cả nhà có thể cùng ngồi lại để đặt mục tiêu vừa tầm hơn.
Điểm số và con người
Một kỳ thi rồi sẽ qua, còn cách cả nhà đối xử với nhau trong mùa thi thì ở lại lâu hơn. Dù bạn là con hay là cha mẹ, hôm nay hãy thử bắt đầu bằng một câu hỏi không có chữ «điểm».
Đọc tiếp: Con không nghe lời phải làm sao? Hiểu con cần gì trước khi sửa hành vi