Nếu bạn đang tìm cách giúp người thân bị trầm cảm, hãy bắt đầu từ những việc rất cụ thể: ở bên đều đặn, lắng nghe mà không vội khuyên, đỡ đần họ vài việc nhỏ trong ngày, khuyến khích và đi cùng họ đến bác sĩ chuyên khoa, đồng thời giữ sức cho chính mình. Bạn không cần câu nói hoàn hảo; điều người ấy cần thường là cảm giác mình không bị bỏ lại một mình.
Trước hết là an toàn. Nếu người thân nói về cái chết hay chuyện muốn biến mất, đem cho những đồ vật quý, nói lời từ biệt, hoặc tìm cách, tìm phương tiện để làm hại mình, đừng để họ ở một mình. Hãy gọi 115 hoặc đưa họ đến cơ sở y tế gần nhất ngay, kể cả khi họ nói như đùa hay bảo «không sao đâu». Trong lúc chờ, hãy ở cạnh họ và cất xa những vật có thể dùng để tự làm hại. Các tuyến hỗ trợ khác có ở trang an toàn và các tuyến hỗ trợ của Inti Care.
Các gợi ý dưới đây dùng được dù người thân đã có chẩn đoán hay bạn mới chỉ lo lắng. Chăm một người đang trầm cảm cũng rất hao sức, nên nếu bạn cần một chỗ để nói ra, Inti Healing có dịch vụ đồng hành 1:1 cho cả người chăm sóc.
Cách giúp người thân bị trầm cảm bắt đầu từ việc hiểu họ
Trầm cảm không phải lười, yếu đuối hay «nghĩ nhiều». Người ở trong đó thường muốn khá lên nhưng không có sức; những việc bình thường như tắm, ăn một bữa hay trả lời tin nhắn có thể trở nên rất nặng.
Bạn có thể để ý những thay đổi kéo dài như buồn bã, mất hứng thú, mệt mỏi, ăn ngủ thay đổi rõ, thu mình, dễ cáu, hay tự trách và nói mình là gánh nặng. Đó là điều để quan sát, không phải để chẩn đoán; chỉ bác sĩ chuyên khoa mới xác định được. Có người vẫn cười nói, đi làm như thường, như bài trầm cảm cười là gì mô tả. Nếu chưa rõ người thân đang buồn thường ngày hay cần được khám, bài buồn chán kéo dài có phải trầm cảm không giúp bạn phân biệt.
Cách tâm sự với người trầm cảm: nên nói gì, tránh nói gì
Bạn không cần nói hay, chỉ cần người kia thấy mình được nghe mà không bị đánh giá.
Những câu nên nói
- «Dạo này trông anh mệt lắm. Em ở đây.»
- «Con không cần giải thích gì cả. Bố mẹ chỉ muốn nghe con.»
- «Mình không hiểu hết được, nhưng mình muốn hiểu.»
Những câu nên tránh
- Thúc ép: «cố lên», «vui lên đi», «nghĩ tích cực vào». Người ấy đã cố rất nhiều; nghe vậy dễ thấy mình thất bại thêm lần nữa.
- So sánh: «người ta còn khổ hơn», «hồi xưa còn khó hơn nhiều».
- Trách móc: «tại con nghĩ nhiều», «tại em không chịu ra ngoài».
- Gạt đi: «có gì đâu mà buồn», «rồi sẽ qua thôi».
Thực hành 10 phút: cuộc trò chuyện đầu tiên
- 2 phút chuẩn bị cho bạn. Chọn lúc riêng, tắt thông báo điện thoại, thở chậm vài lần và nhắc mình: hôm nay chỉ lắng nghe, không thuyết phục.
- 1 phút mở lời. Nói điều bạn thấy kèm tình thương, không gắn nhãn: «Dạo này mình thấy em ít ngủ và hay ở trong phòng. Mình thương em nên hơi lo.»
- 5 phút lắng nghe. Hỏi mở: «Dạo này em thấy trong người thế nào?» Rồi nghe, không ngắt lời, không vội khuyên; nhắc lại điều mình nghe được, như «Nghe như em thấy mình vô dụng lắm», để họ biết mình được hiểu.
- 2 phút khép lại bằng một bước nhỏ. Hỏi «Mình giúp được gì cụ thể?», đề nghị một việc như tìm chỗ khám và đi cùng, rồi hẹn lúc hỏi han lại. Nếu họ chưa muốn nói, hãy cho họ biết bạn vẫn ở đây.
Nên làm gì với người trầm cảm theo từng vai
Khi chồng hoặc vợ bị trầm cảm
Bạn là bạn đời, không phải người điều trị. Hãy tạm chia lại việc nhà để người kia bớt gánh và giữ vài thói quen chung nhỏ như ăn tối cùng nhau. Ở một số người, trầm cảm lộ ra qua cáu gắt hay làm việc quá sức hơn là nước mắt; đừng vội hiểu đó là hết thương. Thấu hiểu không có nghĩa là chịu đựng mọi điều: nếu có đe doạ hay hành vi khiến bạn hoặc các con không an toàn, hãy ưu tiên an toàn trước và tìm trợ giúp ngay.
Khi con tuổi teen bị trầm cảm
Ở tuổi teen, nỗi buồn có thể hiện ra thành cáu kỉnh, ở lì trong phòng hay học sa sút, nên dễ bị hiểu nhầm là lười hoặc nổi loạn. Kết nối lúc này quan trọng hơn kỷ luật: bớt chất vấn điểm số, ngồi cạnh con, nói với con rằng con không phải gánh nặng. Hãy đưa con đến bác sĩ chuyên khoa tâm thần, nếu được thì nơi có kinh nghiệm với trẻ vị thành niên, và để ý cả những gì con chia sẻ trên mạng. Nhiều cha mẹ tự trách mình; lúc này không cần tìm lỗi ở ai.
Khi cha mẹ lớn tuổi bị trầm cảm
Ở người lớn tuổi, nỗi buồn hay lộ ra qua than mệt, đau nhức, ăn ngủ kém, ngại ra ngoài, hoặc câu «già rồi, sống làm gì». Đừng gạt đi là tuổi già ai cũng thế; câu ấy cần được hỏi lại nghiêm túc. Hãy đưa cha mẹ đi khám, hỏi ý cha mẹ thay vì quyết thay, và giữ liên lạc đều dù chỉ một cuộc gọi ngắn mỗi ngày.
Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn
Hãy khuyến khích người thân gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc người có chuyên môn và giấy phép khi:
- Buồn bã, trống rỗng hay mất hứng thú kéo dài nhiều tuần.
- Ăn, ngủ, công việc hay học tập bị ảnh hưởng rõ.
- Họ dựa vào rượu bia để chịu đựng.
- Họ hay nói mình vô dụng, là gánh nặng, hoặc nhắc đến cái chết.
Hãy nói về sức khoẻ thay vì «bệnh»: «Em mất ngủ và mệt lâu rồi, mình đi khám xem sao nhé.» Đề nghị làm giúp phần khó như tìm chỗ khám, đặt lịch và đi cùng. Nếu họ từ chối, đừng ép bằng cãi vã; hỏi điều gì khiến họ ngại rồi hỏi lại sau. Nếu người thân đang điều trị, hãy giúp họ giữ lịch hẹn; đừng khuyên họ tự ngừng hay thay đổi điều trị, mọi băn khoăn hãy cùng họ hỏi bác sĩ. Khi có dấu hiệu nguy hiểm như ở đầu bài, đừng chờ lịch khám: gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay.
Giữ sức cho chính bạn khi chăm người thân
Người chăm sóc cũng có thể cạn sức, thấy buồn, giận, bất lực rồi lại tự trách vì đã giận. Những cảm xúc ấy bình thường; giữ bình tĩnh không có nghĩa là dồn nén chúng, như bài kiểm soát cảm xúc không phải kìm nén chia sẻ.
- Chia gánh. Đừng là người duy nhất; nhờ anh chị em, bạn bè thay phiên.
- Giữ một khoảng nhỏ mỗi ngày. Mười lăm phút đi bộ, ngủ đủ, ăn đúng bữa.
- Đặt giới hạn rõ mà ân cần. «Tối nay mình cần ngủ sớm. Sáng mai mình sẽ ở bên em.»
- Để ý chính mình. Nếu bạn cũng mất ngủ, buồn bã kéo dài, hãy đi khám cho mình.
Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc không giữ được an toàn, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay.
Ở bên lâu dài cần sức lâu dài. Giữ sức cho mình cũng là một cách giữ người mình thương.
Nếu người thân đồng ý, hai người có thể cùng xem bài test trầm cảm PHQ-9 trên Inti Care để có thêm thông tin mang theo khi đi khám; kết quả chỉ để tham khảo, không phải chẩn đoán.
Khi người thân ngại đi khám vì chi phí, bài bảo hiểm có chi trả khi điều trị trầm cảm không giúp hai người biết mình có thể dùng quyền lợi nào.
Khi bạn muốn có người đồng hành
Chăm sóc một người đang trầm cảm có thể khiến bạn thấy cô đơn. Nếu bạn muốn có một chỗ để nói ra mệt mỏi, được lắng nghe và cùng nhìn lại cách mình đang chăm sóc, Inti Healing có các dịch vụ đồng hành 1:1 theo nhu cầu. Nếu muốn trò chuyện 1-1 trực tuyến, Inti Care có người đồng hành ở mục buồn bã kéo dài và mục gia đình và cha mẹ. Đây là đồng hành tinh thần, không phải khám chữa bệnh, và không thay cho bác sĩ chuyên khoa khi người thân bạn cần được chẩn đoán hay điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Người thân bị trầm cảm, mình nên làm gì?
Hãy ở bên đều đặn, lắng nghe không phán xét, giúp việc nhỏ cụ thể và khuyến khích họ gặp bác sĩ chuyên khoa, tốt nhất là đi cùng. Tránh «cố lên» hay so sánh. Nếu họ nói về cái chết, từ biệt hay tìm cách làm hại mình, đừng để họ một mình và gọi 115 ngay.
Chồng bị trầm cảm phải làm sao?
Hãy nói với chồng điều bạn thấy bằng sự quan tâm, không trách móc, rồi rủ anh cùng đi khám chuyên khoa và tạm chia lại việc nhà để anh bớt gánh. Cáu gắt hay thu mình có thể là một phần của nỗi khổ, nhưng nếu có đe doạ hay bạo lực, hãy đặt an toàn của bạn và các con lên trước.
Con bị trầm cảm phải làm sao?
Ưu tiên kết nối hơn kỷ luật: ngồi cạnh con, nghe con nói mà không chất vấn hay phán xét. Đưa con đến bác sĩ chuyên khoa tâm thần, nếu được thì nơi có kinh nghiệm với trẻ vị thành niên. Nếu con nói về cái chết, từ biệt hay tìm cách làm hại mình, đừng để con một mình và gọi 115 ngay.
Cách tâm sự với người trầm cảm như thế nào?
Chọn lúc riêng, không vội. Mở lời bằng điều bạn thấy và tình thương, không gắn nhãn, rồi hỏi mở và lắng nghe. Nhắc lại điều mình nghe được, chấp nhận cả khoảng lặng, tránh «cố lên», so sánh hay trách móc. Nếu họ chưa muốn nói, cho họ biết bạn vẫn ở đây.
Giúp người thân bị trầm cảm không đòi hỏi bạn nói đúng mọi lúc, chỉ cần ở lại và kiên nhẫn. Hãy bắt đầu bằng một cuộc trò chuyện nhỏ, một lịch khám được đặt và một khoảng nghỉ cho chính bạn.