Khi hỏi cha mẹ độc hại là gì, câu trả lời ngắn là: cụm từ này chỉ những kiểu hành vi của cha mẹ lặp đi lặp lại và gây tổn thương cho con, như kiểm soát quá mức, hạ thấp, gây cảm giác tội lỗi, không tôn trọng ranh giới. Nó mô tả hành vi, không phải một bản án dành cho cả một con người. Một người cha, người mẹ có thể thương con thật lòng mà vẫn có những cách cư xử làm con đau suốt nhiều năm.
Bài viết này dành cho bạn, người con đã trưởng thành mà mỗi cuộc gọi về nhà vẫn để lại một cục nghẹn. Điều có ích không phải là phán quyết cha mẹ mình “có độc hại hay không”, mà là nhận ra hành vi nào đang làm bạn tổn thương và bạn làm được gì với phần của mình.
Cha mẹ độc hại là gì: mô tả hành vi, không phải bản án cho một con người
Chữ “độc hại” cho người con một cái tên để gọi điều mình đã chịu mà chưa biết gọi là gì. Nhưng khi chữ ấy bị dán lên cả một con người, câu chuyện chỉ còn hai lối: kết tội hoặc chối bỏ, và cả hai đều không giúp bạn nhẹ hơn.
Cách dùng an toàn hơn là gắn nó với hành vi. Một hành vi đáng được gọi là gây hại khi có đủ ba điều:
- Lặp lại thành khuôn mẫu, không phải một lần lỡ lời lúc nóng giận.
- Gây tổn thương rõ: sau mỗi lần tiếp xúc, bạn sợ, xấu hổ, co mình lại hoặc nghi ngờ chính mình.
- Không đổi khi bạn đã lên tiếng: bạn nói ra thì bị gạt đi, bị trách ngược, hoặc bị phạt bằng im lặng.
Cha mẹ không hiểu con cái, khác quan điểm về nghề nghiệp, hôn nhân, cách sống là chuyện gần như nhà nào cũng có, và tự nó chưa phải là gây hại. Nhiều cách cư xử làm con đau cũng bắt nguồn từ chính cách cha mẹ từng được nuôi lớn, như trong bài về tổn thương truyền qua các thế hệ. Hiểu gốc gác ấy giúp bạn bớt tự hỏi “mình đã làm gì sai”, nhưng không buộc bạn phải tiếp tục chịu.
Nếu muốn nhìn lại chuyện này cùng một người khác, bạn có thể xem các dịch vụ đồng hành của Inti Healing, hoặc tìm người đồng hành 1-1 về gia đình và cha mẹ trên Inti Care.
Dấu hiệu cha mẹ độc hại: bốn nhóm hành vi thường gặp
Vài dấu hiệu lẻ, thỉnh thoảng xuất hiện, có ở rất nhiều gia đình; điều cần để ý là khuôn mẫu lặp lại nhiều năm.
Kiểm soát quá mức
Cha mẹ kiểm soát quá mức quyết định thay bạn những việc thuộc về đời bạn dù bạn đã lớn: công việc, người yêu, tiền bạc, cách nuôi con; đòi biết mọi chi tiết và coi việc bạn tự quyết là bất hiếu.
Hạ thấp
Chê bai, mỉa mai, so sánh với “con nhà người ta”, nhắc lại lỗi cũ trước mặt người khác. Lời khen, nếu có, thường đi kèm một chữ “nhưng”.
Gây cảm giác tội lỗi
“Bố mẹ hy sinh cả đời cho con”, giận dỗi, im lặng, kể khổ với họ hàng khi bạn không làm theo. Áp lực từ cha mẹ ở dạng này khó nhận ra vì nó mang hình thức của tình thương.
Không tôn trọng ranh giới
Tự ý vào phòng, đọc tin nhắn, mang chuyện riêng của bạn kể cho người khác, hoặc tiếp tục làm điều bạn đã đề nghị dừng.
Còn đánh đập, đe doạ, xâm hại thì đã là bạo lực; phần an toàn ở cuối bài dành cho trường hợp ấy.
Bốn việc người con đã trưởng thành có thể làm
1. Gọi tên
Viết ra hành vi cụ thể và cảm giác của bạn: “Khi mẹ so sánh con với chị họ trước mặt cả nhà, con thấy xấu hổ và muốn bỏ về.” Gọi tên không phải để buộc tội, mà để bạn thôi nghi ngờ cảm nhận của chính mình.
2. Đặt ranh giới nhỏ và nhất quán
Bắt đầu từ một việc, nói ngắn, không giải thích dài: “Chuyện cưới xin con xin không bàn qua điện thoại. Nếu bố mẹ nhắc, con xin phép cúp máy và gọi lại hôm khác.” Rồi làm đúng như vậy, bằng giọng bình thường. Ranh giới không nhằm thay đổi cha mẹ; nó nói rõ bạn sẽ làm gì. Bài về cách đặt giới hạn với người thân có thêm mẫu câu.
3. Giảm kỳ vọng được công nhận
Nhiều người con vẫn âm thầm chờ một câu “bố mẹ sai rồi” hay “bố mẹ tự hào về con”. Câu ấy có thể không đến. Bớt chờ không phải là hết thương; đó là thôi giao cho người khác quyền quyết định bạn có đủ tốt hay không.
4. Tìm chỗ dựa khác
Bạn bè, người bạn đời, anh chị em, một người lớn tuổi bạn tin, một người đồng hành. Cha mẹ không nhất thiết là nguồn nâng đỡ duy nhất trong đời một người lớn. Nếu vết thương cũ vẫn bật lại mạnh, có hình thức đồng hành đi theo nhịp của người mang tổn thương cảm xúc.
Bạn có thể thương cha mẹ và vẫn giữ một khoảng cách đủ để mình không bị đau thêm.
Tha thứ hay không, gần hay xa đến đâu là việc của bạn, theo nhịp của bạn. Không ai có quyền ép bạn bỏ qua, cũng không ai nên quyết thay bạn chuyện cắt đứt. Nếu muốn đi theo hướng hàn gắn, bạn có thể đọc thêm về chữa lành mối quan hệ với cha mẹ.
Thực hành 10 phút: chuẩn bị cho một cuộc gọi về nhà
Dành cho những lần bạn cầm điện thoại lên mà bụng đã thắt lại.
- 2 phút – Hỏi mình còn bao nhiêu sức. Nếu đang kiệt, bạn được phép gọi vào hôm khác, hoặc gọi ngắn.
- 3 phút – Chọn trước ba chuyện an toàn để nói (sức khoẻ của cha mẹ, vườn tược, một món ăn) và một chuyện hôm nay bạn không bàn.
- 3 phút – Viết sẵn một câu ranh giới và một câu kết thúc: “Chuyện đó hôm nay con chưa muốn nói ạ.” và “Con phải đi rồi, cuối tuần con gọi lại.”
- 2 phút – Sau cuộc gọi, thở chậm và ghi một dòng: điều gì ổn, điều gì làm mình đau.
Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn
Hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tâm thần có giấy phép hành nghề khi:
- Bạn mất ngủ, lo âu, buồn bã, hay giật mình hoặc có những cơn hoảng sợ kéo dài nhiều tuần liền, nhất là sau mỗi lần tiếp xúc với gia đình.
- Ký ức cũ quay lại dồn dập, bạn thấy tê liệt hoặc như tách khỏi chính mình.
- Bạn dùng rượu bia hoặc chất kích thích để chịu đựng, hoặc công việc và các mối quan hệ khác bị ảnh hưởng rõ.
Nếu hiện tại vẫn có đánh đập, đe doạ, giam giữ, xâm hại, hoặc bị giữ giấy tờ, tiền bạc, thì an toàn đi trước mọi điều khác, kể cả chữ hiếu. Bạn không có nghĩa vụ nhẫn nhịn bạo lực. Hãy đến một nơi an toàn, báo cho người bạn tin và tìm cơ sở hỗ trợ tại địa phương. Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc không giữ được an toàn, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Các tuyến hỗ trợ khác có tại trang an toàn của Inti Care.
Khi bạn muốn có người đồng hành
Chuyện với cha mẹ thường khó kể, vì kể ra dễ bị nghe thành bất hiếu. Nếu bạn cần một người lắng nghe mà không phán xét bạn hay cha mẹ bạn, hãy tìm người đồng hành 1-1 trực tuyến về gia đình và cha mẹ trên Inti Care: cùng tách sự việc khỏi quy kết, làm rõ kỳ vọng và tập nói một ranh giới. Bạn cũng có thể xem các dịch vụ đồng hành tại Inti Healing để chọn chủ đề gần với mình. Đây là đồng hành và hỗ trợ tinh thần, không phải khám chữa bệnh, và không hứa thay đổi một người không tham gia.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu cha mẹ độc hại dễ nhận ra nhất là gì?
Hãy nhìn vào cảm giác của bạn sau khi tiếp xúc, lặp lại qua nhiều năm: sợ, xấu hổ, tội lỗi, thấy mình không bao giờ đủ tốt. Về hành vi, bốn nhóm thường gặp là kiểm soát quá mức, hạ thấp, gây cảm giác tội lỗi và không tôn trọng ranh giới.
Cha mẹ kiểm soát quá mức thì người con đã lớn nên làm gì?
Chọn một lĩnh vực bạn muốn tự quyết trước, ví dụ công việc hoặc chuyện tình cảm, và nói ngắn gọn rằng bạn sẽ tự quyết phần này. Không cần thuyết phục cha mẹ đồng ý, chỉ cần nhất quán trong việc mình làm. Phản ứng giận dỗi lúc đầu là điều dễ gặp và không có nghĩa là bạn sai.
Cha mẹ không hiểu con cái có phải là cha mẹ độc hại không?
Không hẳn. Khác biệt thế hệ, khác quan điểm về nghề nghiệp, hôn nhân hay lối sống có ở hầu hết gia đình và chưa phải là gây hại. Ranh giới nằm ở cách cư xử: không hiểu mà vẫn tôn trọng quyết định của bạn khác với việc dùng lời hạ thấp, đe doạ hay trừng phạt để buộc bạn làm theo.
Chữa lành mối quan hệ với cha mẹ có bắt buộc phải tha thứ không?
Không bắt buộc. Chữa lành trước hết là việc của bạn với chính mình: hiểu điều đã xảy ra, thôi tự trách, và biết mình cần gì để được an toàn. Tha thứ có thể đến, có thể không, và không ai có quyền đặt hạn cho bạn. Mối quan hệ có gần lại hay không còn tuỳ vào phía cha mẹ.
Hiểu cha mẹ độc hại là gì không phải để kết tội ai, mà để bạn thôi tự trách và biết mình cần gì. Hãy bắt đầu từ một ranh giới nhỏ, giữ nó bằng giọng bình thường, và cho mình thời gian. Thương cha mẹ và chăm sóc chính mình không loại trừ nhau.
Đọc tiếp: Mối quan hệ độc hại là gì? Dấu hiệu nhận ra và cách bước ra an toàn