Nuôi dạy con không quát mắng bắt đầu từ cha mẹ trước khi bắt đầu từ con: nhận ra lúc cơn giận của mình đang lên, dừng lại vài hơi thở, rồi mới nói với con bằng giọng bình thường, câu ngắn và rõ. Không quát mắng không có nghĩa là con muốn làm gì thì làm. Giới hạn vẫn giữ nguyên, chỉ là được giữ bằng sự bình tĩnh thay vì bằng tiếng to.
Và bạn vẫn sẽ có lúc lỡ quát, vì không ai làm cha mẹ mà không có những ngày mệt đến cạn. Điều quan trọng là quay lại làm lành với con sau đó; bài viết có một phần dành riêng cho việc ấy.
Vì sao nuôi dạy con không quát mắng lại khó đến vậy
Cha mẹ quát con thường không phải vì không thương, mà vì trong khoảnh khắc ấy sức chịu đựng đã cạn. Có thể bạn nhận ra mình trong vài tình huống sau:
- Mệt và quá tải. Một ngày làm việc dài, thiếu ngủ, việc nhà dồn lại, và tiếng khóc của con là giọt nước cuối cùng.
- Vội. Buổi sáng sắp muộn học, muộn làm, mà con vẫn chưa chịu xỏ giày.
- Lo. Con chạy ra đường, con leo cao, con học sa sút; nỗi sợ bật ra thành tiếng quát.
- Thấy bất lực. Nói ba lần con không nghe, và bất lực rất dễ hoá thành giận.
- Nếp cũ. Nếu ngày nhỏ bạn từng bị quát, phản xạ ấy có thể bật ra trước khi bạn kịp nghĩ.
Thấy được nguồn cơn không phải để tự trách, mà để biết mình cần chăm chỗ nào: giấc ngủ, người đỡ việc trong nhà, hay những vết cũ từ thời thơ ấu. Bài why we easily get angry with those closest to us giải thích vì sao chính người mình thương lại hay hứng cơn giận của mình. Nếu cơn giận nặng hơn sức bạn tự gỡ, các dịch vụ đồng hành của Inti Healing có thể giúp bạn nhìn lại gốc của nó cùng một người đồng hành.
Con không cần cha mẹ không bao giờ giận. Con cần cha mẹ biết quay lại sau cơn giận.
Cách dạy con không quát mắng: 5 bước khi cơn giận đang lên
Năm bước này mất chừng một đến hai phút. Lần đầu có thể vụng; làm nhiều lần, nhiều cha mẹ thấy mình dừng được sớm hơn.
- Nhận ra tín hiệu trong người. Nóng mặt, siết hàm, giọng cao dần, tay nắm lại. Đó là lúc cần dừng, chưa phải lúc để nói.
- Dừng và thở ra dài ba lần. Nếu con đang an toàn, lùi lại một bước và nói thành lời: «Mẹ đang bực. Mẹ cần một phút.» Khi bạn gọi tên cơn giận của mình, con cũng học được cách làm như vậy.
- Hạ xuống ngang tầm con, hạ giọng. Nhìn vào mắt con, nói chậm và ngắn: «Con dừng lại. Không đánh em.»
- Nói điều cần làm, không chỉ điều cấm. «Đi chậm thôi con» dễ làm theo hơn «Không được chạy!». Cho con một lựa chọn trong giới hạn: «Con cất đồ chơi trước hay đánh răng trước?»
- Giữ giới hạn bằng việc làm, không bằng lời doạ. «Nếu con ném đồ chơi, mẹ sẽ cất nó đến chiều.» Rồi làm đúng như đã nói, bình tĩnh, không thêm lời mắng.
Các câu mẫu dùng «mẹ», nhưng bố cũng làm y như vậy. Dừng lại không có nghĩa là nuốt giận vào trong: cơn giận vẫn cần được thấy và được chăm, chỉ là không trút lên con. Bài kiểm soát cảm xúc không phải kìm nén nói kỹ hơn về khác biệt này.
Nuôi dạy con không đòn roi mà vẫn có giới hạn
Nhiều cha mẹ lo rằng bỏ roi, bỏ quát thì con sẽ hư. Điều giúp con hiểu giới hạn lâu dài thường là sự rõ ràng và nhất quán, hơn là nỗi sợ:
- Ít luật mà rõ. Vài điều quan trọng nhất trong nhà, nói bằng câu ngắn, cả nhà cùng giữ.
- Hệ quả gắn với việc làm. Làm đổ nước thì cùng lau; ném đồ chơi thì đồ chơi được cất một lúc. Không thêm hình phạt chẳng liên quan.
- Nếp sinh hoạt đều. Giờ ăn, giờ ngủ, giờ tắt màn hình ổn định giúp bớt những trận giằng co mỗi ngày.
- Khen điều cụ thể. «Con tự cất giày rồi, mẹ thấy rồi đấy» có sức hơn một chữ «ngoan».
- Mười phút riêng mỗi ngày. Chơi cùng con, để con dẫn, không điện thoại. Trẻ được lấp đầy sự chú ý thường ít phải «gây chuyện» để được để ý.
Với con tuổi mới lớn, giới hạn vẫn cần nhưng cách đặt khác đi: nghe nhiều hơn, cùng con thoả thuận luật, để con tự chịu những hệ quả nhỏ và an toàn. Nuôi dạy con đúng cách không có một công thức chung cho mọi nhà; điều chung nhất có lẽ là con thấy an toàn, được gắn bó, có giới hạn rõ, và cha mẹ còn đủ sức để giữ những điều đó. Góc nhìn này được bàn thêm trong bài mindful parenting.
Khi đã lỡ quát: làm lành với con trong 5 phút
- 1 phút – Tự dịu lại trước. Uống một ngụm nước, thở ra dài vài lần. Đừng làm lành khi mình còn đang nóng.
- 1 phút – Nói phần của mình. Ngồi ngang tầm con: «Lúc nãy mẹ hét to với con. Mẹ xin lỗi vì đã hét. Con không đáng bị hét như vậy.»
- 2 phút – Hỏi và nghe. «Lúc đó con thấy thế nào?» Để con nói, hoặc chỉ ngồi cạnh con. Không giải thích dài, không «nhưng tại con…».
- 1 phút – Nhắc lại giới hạn, nhẹ nhàng. «Đồ chơi vẫn cần cất. Mình cùng làm nhé.»
Xin lỗi con không làm bạn mất uy. Con học được rằng người lớn cũng sai, và người lớn biết sửa.
Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn
Hãy tìm bác sĩ hoặc chuyên gia có giấy phép hành nghề khi:
- Bạn thấy cơn giận vượt khỏi tầm kiểm soát, hoặc sợ mình có thể làm con đau.
- Bạn buồn bã, kiệt sức, mất ngủ, khóc nhiều kéo dài, nhất là trong thời gian sau sinh.
- Con có thay đổi rõ và kéo dài: sợ hãi, thu mình, gây hấn nhiều, tự làm đau mình, rối loạn ăn ngủ, học sa sút. Người phù hợp là bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em có giấy phép.
An toàn của trẻ luôn đi trước. Nếu một đứa trẻ có dấu hiệu bị bạo hành, như vết thương không rõ lý do, sợ về nhà hay sợ một người lớn cụ thể, hoặc đang ở trong nguy hiểm, hãy đưa trẻ đến nơi an toàn, gọi 115 nếu trẻ bị thương, và báo cho chính quyền hoặc cơ quan bảo vệ trẻ em tại địa phương. Nếu bạn sợ mình sắp mất bình tĩnh với con, hãy để con ở chỗ an toàn, rời khỏi phòng vài phút và gọi một người lớn khác tới. Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc không giữ được an toàn, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay; các tuyến hỗ trợ khác có ở trang an toàn của Inti Care.
Khi bạn muốn có người đồng hành
Làm cha mẹ bình tĩnh dễ hơn khi chính bạn cũng có chỗ để dựa. Các dịch vụ đồng hành của Inti Healing giúp bạn nhìn lại những cơn giận lặp lại, những áp lực đang dồn lên vai và những nếp cũ mang theo từ tuổi thơ, cùng một người đồng hành không phán xét. Nếu muốn trò chuyện 1-1 trực tuyến về chuyện nhà, chuyện con, bạn có thể tìm người đồng hành về gia đình và cha mẹ trên Inti Care. Đây là đồng hành tinh thần, không phải khám chữa bệnh hay trị liệu tâm lý, và không thay cho bác sĩ khi con hoặc bạn cần.
Frequently asked questions
Cách dạy con không quát mắng khi con không nghe lời là gì?
Trước hết dừng lại và thở ra vài hơi để giọng mình hạ xuống. Sau đó đến gần, ngồi ngang tầm con, nói một câu ngắn về điều cần làm thay vì điều cấm, và cho con một lựa chọn trong giới hạn. Nếu con vẫn không làm, áp dụng một hệ quả gắn với việc đó, bình tĩnh và đúng như đã nói.
Nuôi dạy con không đòn roi có làm con hư không?
Không đòn roi không có nghĩa là không có giới hạn. Con vẫn cần vài luật rõ ràng, nếp sinh hoạt đều và những hệ quả gắn với việc làm. Điều khác là giới hạn được giữ bằng sự nhất quán thay vì nỗi sợ. Nhiều cha mẹ thấy khi mình bình tĩnh hơn, những trận giằng co trong nhà cũng thưa dần.
Nuôi dạy con hạnh phúc bắt đầu từ đâu?
Có lẽ từ những việc nhỏ lặp lại mỗi ngày: mười phút chơi cùng con không điện thoại, một lời khen cụ thể, một bữa cơm không trách mắng, một lời xin lỗi khi mình sai. Và từ chính cha mẹ: người đủ ngủ, có chỗ để dựa và được chăm sóc thì dễ kiên nhẫn hơn với con.
Nuôi dạy con đúng cách là như thế nào?
Không có một cách đúng cho mọi nhà, vì mỗi đứa trẻ và mỗi gia đình một khác. Những điều thường đáng giữ là con thấy an toàn, được gắn bó với cha mẹ, có giới hạn rõ và nhất quán, được lắng nghe theo tuổi. Nếu bạn lo về sự phát triển hay hành vi của con, hãy hỏi bác sĩ nhi.
Một khoảng dừng nhỏ
Nuôi dạy con không quát mắng không phải là trở thành cha mẹ hoàn hảo. Đó là tập dừng lại thêm một nhịp trước khi nói, và quay lại với con sau mỗi lần lỡ lời. Tối nay, thử bắt đầu bằng mười phút chơi cùng con.
Đọc tiếp: Nuôi dạy con sau ly hôn: giữ cho con cảm giác an toàn và được thương · Con không nghe lời phải làm sao? Hiểu con cần gì trước khi sửa hành vi