Khai vấn (coaching) là một cuộc trò chuyện có cấu trúc, trong đó người khai vấn đặt câu hỏi và lắng nghe để bạn tự nhìn rõ mục tiêu, các lựa chọn và bước tiếp theo của mình. Đó là câu trả lời ngắn nhất cho câu hỏi khai vấn là gì. Người khai vấn không đưa lời khuyên thay bạn, không chẩn đoán và không điều trị; vì vậy khai vấn khác với tư vấn, tham vấn và trị liệu tâm lý, và không thay thế được những hình thức ấy.
Bài này giúp bạn phân biệt bốn hình thức dễ lẫn, tự khai vấn bằng năm câu hỏi và biết nên hỏi gì khi chọn người khai vấn.
Khai vấn là gì và người khai vấn làm gì
Trong một buổi khai vấn, bạn mang đến một chủ đề: đổi việc hay ở lại, một thói quen muốn xây, một mối quan hệ đang khiến bạn lưỡng lự, hay cảm giác không biết mình muốn gì. Người khai vấn không trả lời thay. Họ hỏi, nghe, nhắc lại điều họ nghe thấy, và giúp bạn thu câu chuyện về một việc cụ thể làm được.
Giả định nằm dưới cách làm này rất giản dị: bạn là người hiểu đời mình rõ nhất.
Điều bạn thiếu thường không phải lời khuyên, mà là một khoảng yên để nghĩ cho hết ý.
Vậy người khai vấn là gì? Là người được đào tạo để dẫn cuộc trò chuyện ấy: giữ cấu trúc của buổi, đặt câu hỏi mở, không phán xét, giữ kín chuyện bạn kể, và không quyết định thay bạn. Khi chủ đề là hướng đi, công việc, thói quen hay các mối quan hệ, người ta hay gọi là «khai vấn cuộc sống»; chẳng hạn những lúc bạn mất động lực mà không rõ vì đâu.
Trong hệ Inti, hình thức này có ở trang khai vấn 1-1 cùng Inti Soul Coach của Inti Care.
Hai tên gần giống nhau: Inti Soul Coach là người đồng hành 1-1 trên Inti Care, đã tốt nghiệp năm 3 chương trình SoulCoach; còn SoulCoach (viết liền) là chương trình tu học ba chặng Moon, Sun, Source của Inti School of Light.
Khai vấn tỉnh thức theo cách hiểu của Inti
Khai vấn tỉnh thức là khai vấn có thêm phần quan sát cảm xúc, thân thể và sự chú ý ngay trong hiện tại. Ngoài câu hỏi «bạn muốn gì?», người khai vấn có thể hỏi: «Khi nói ra lựa chọn này, bạn thấy gì trong người?» hay «Sự chú ý của bạn đang ở đâu?» Lý do khá thực tế: nhiều quyết định không kẹt vì thiếu thông tin, mà vì một nỗi sợ hay một cái tiếc chưa được nhìn tới.
Khai vấn khác tư vấn, tham vấn và trị liệu tâm lý thế nào
Bốn hình thức này đều là trò chuyện với một người có nghề, nên dễ lẫn. Chúng khác nhau ở mục đích, ở người làm và ở lúc phù hợp.
- Khai vấn. Mục đích: giúp bạn tự làm rõ mục tiêu, lựa chọn và bước tiếp theo. Ai làm: người được đào tạo về kỹ năng khai vấn. Phù hợp khi: đời sống của bạn tương đối ổn và bạn muốn thay đổi, quyết định hoặc đi tiếp.
- Tư vấn. Mục đích: đưa thông tin, đánh giá và lời khuyên chuyên môn cho một vấn đề cụ thể. Ai làm: người có chuyên môn trong đúng lĩnh vực đó, như luật, tài chính, dinh dưỡng hay hướng nghiệp. Phù hợp khi: bạn cần kiến thức mà mình không có.
- Tham vấn. Mục đích: giúp bạn hiểu và đi qua một khó khăn về cảm xúc, quan hệ hay một giai đoạn khủng hoảng. Ai làm: nhà tham vấn được đào tạo bài bản về tâm lý. Phù hợp khi: bạn đang rối, đang đau và cần một nơi an toàn để gỡ dần.
- Trị liệu tâm lý. Mục đích: đánh giá và can thiệp chuyên sâu với các vấn đề sức khỏe tâm thần. Ai làm: nhà trị liệu, nhà tâm lý lâm sàng hoặc bác sĩ tâm thần có chuyên môn và giấy phép phù hợp. Phù hợp khi: triệu chứng kéo dài, ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, hoặc bạn cần được chẩn đoán và điều trị.
Một cách nhớ nhanh: tư vấn trả lời «nên làm gì», khai vấn hỏi «bạn muốn gì và sẽ làm gì», tham vấn hỏi «điều gì đang làm bạn khó», còn trị liệu chăm phần cần được chữa trị. Trị liệu tâm lý và điều trị thuộc về người có chuyên môn và giấy phép phù hợp; khai vấn không thay thế.
Tự khai vấn bản thân và cách chọn người khai vấn
Có hai cách bắt đầu: tự hỏi mình trước, hoặc tìm một người hỏi cùng.
Tự khai vấn bản thân bằng 5 câu hỏi (15 phút)
Khai vấn bản thân là tự hỏi mình những câu một người khai vấn sẽ hỏi, và trả lời thật bằng cách viết ra. Chuẩn bị giấy bút, chọn một chủ đề đủ nhỏ, dành khoảng 3 phút cho mỗi câu:
- Điều mình thật sự muốn trong chuyện này là gì?
- Hiện giờ chuyện đang ở đâu? Chỉ ghi sự việc, chưa ghi suy diễn.
- Mình có những lựa chọn nào, kể cả lựa chọn chưa dám nghĩ tới?
- Điều gì đang giữ mình lại, và khi viết ra điều ấy, thân thể mình thấy gì?
- Bước nhỏ nhất mình làm được trong 24 giờ tới là gì?
Viết nhanh, không sửa. Nếu câu thứ tư khuấy lên cảm xúc quá mạnh, hãy dừng, thở ra dài và đứng dậy đi lại. Nếu lần nào tự hỏi bạn cũng quay về một nỗi đau cũ, đó là dấu hiệu nên có người cùng nhìn.
Cách chọn người khai vấn: bốn điều nên hỏi
- Đào tạo: họ học khai vấn ở đâu, chương trình nào, đã thực hành có người hướng dẫn chưa? Bài học khai vấn và coach tâm thức ở đâu gợi ý tiêu chí để nhìn một chương trình.
- Phạm vi: họ nhận những chủ đề nào và không nhận chủ đề nào?
- Ranh giới: chuyện bạn kể được giữ kín ra sao, liên lạc ngoài buổi thế nào, họ có quyết định thay bạn không?
- Khi vượt phạm vi: nếu trong buổi xuất hiện dấu hiệu cần đến y tế hay tâm lý, họ làm gì? Câu trả lời đáng tin là dừng lại, nói rõ và khuyến khích bạn tìm đúng người.
Hãy cân nhắc lại nếu một người hứa trước kết quả, khuyên bạn bỏ thuốc hay bỏ điều trị, hoặc nói mơ hồ về nơi mình học. Những tiêu chí trong bài tìm healer uy tín cũng dùng được ở đây. Với Inti, người khai vấn được đào tạo qua chương trình SoulCoach của Inti School of Light; danh xưng này phản ánh lộ trình đào tạo của Inti, không phải giấy phép hành nghề y tế hay tâm lý.
Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn
Khai vấn không phải nơi bắt đầu trong các tình huống sau; hãy tìm bác sĩ, nhà tham vấn hoặc nhà trị liệu có giấy phép trước:
- Buồn bã, mất hứng thú, lo âu hay hoảng sợ kéo dài, ảnh hưởng đến ăn ngủ và công việc.
- Ký ức về một biến cố cứ quay lại, kèm ác mộng hoặc giật mình.
- Bạn dùng rượu bia hay chất khác để chịu đựng.
- Bạn đang điều trị hoặc dùng thuốc: hãy giữ nguyên hướng dẫn của bác sĩ, và chỉ xem khai vấn là phần bổ trợ.
Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc không giữ được an toàn, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay; các tuyến hỗ trợ khác có ở trang an toàn của Inti Care. Một người khai vấn làm đúng nghề sẽ nói với bạn điều này ngay từ đầu.
Nếu bạn đang cân nhắc điều trị trầm cảm và lo về chi phí, bài bệnh trầm cảm có được bảo hiểm không giải thích bảo hiểm y tế và bảo hiểm nhân thọ chi trả đến đâu.
Khi bạn muốn có người đồng hành
Nếu bạn muốn thử khai vấn với một người thật, trang Inti Soul Coach của Inti Care giới thiệu những người khai vấn đồng hành 1-1 trực tuyến, kèm phạm vi họ nhận. Nếu bạn muốn xem hồ sơ những người đồng hành bên Inti Healing, hãy vào trang chọn Healer và đặt lịch. Dù chọn ai, đây vẫn là khai vấn và đồng hành tinh thần, không phải khám chữa bệnh hay trị liệu tâm lý. Khi bạn cần chẩn đoán hoặc điều trị, hãy tìm người có chuyên môn và giấy phép phù hợp trước.
Câu hỏi thường gặp
Khai vấn tỉnh thức là gì?
Theo cách hiểu của Inti, khai vấn tỉnh thức là khai vấn có thêm phần quan sát cảm xúc, thân thể và sự chú ý ngay trong lúc trò chuyện. Ngoài mục tiêu, bạn được mời để ý xem mình cảm thấy gì khi nói ra một lựa chọn. Không có gì thần bí; đó là cách để quyết định bớt bị cảm xúc chưa gọi tên dẫn dắt.
Khai vấn tâm lý là gì, có phải trị liệu không?
«Khai vấn tâm lý» là cách gọi quen miệng khi chủ đề khai vấn xoay quanh cảm xúc và đời sống nội tâm. Về bản chất đó vẫn là khai vấn: đặt câu hỏi để bạn tự nhìn rõ mình, không chẩn đoán và không điều trị. Khi cần trị liệu tâm lý, hãy tìm người có chuyên môn và giấy phép phù hợp.
Khai vấn bản thân là gì?
Khai vấn bản thân là tự hỏi mình những câu mà một người khai vấn sẽ hỏi, rồi trả lời thật bằng cách viết ra: mình muốn gì, chuyện đang ở đâu, có lựa chọn nào, điều gì đang giữ mình lại, bước nhỏ tiếp theo là gì. Cách này hợp với những quyết định vừa sức; chuyện quá nặng thì nên có người cùng nhìn.
Người khai vấn là gì, khác gì người tư vấn?
Người khai vấn là người được đào tạo để dẫn một cuộc trò chuyện có cấu trúc bằng câu hỏi và sự lắng nghe, giúp bạn tự tìm ra câu trả lời. Người tư vấn thì đưa thông tin và lời khuyên chuyên môn trong lĩnh vực của họ. Một bên giúp bạn nghĩ cho rõ, một bên cho bạn điều bạn chưa biết.
Life coach là gì, có giống khai vấn không?
Life coach là cách gọi người làm khai vấn (coaching) về mục tiêu và lựa chọn trong đời sống. Khai vấn là quá trình đặt câu hỏi để bạn tự thấy rõ điều mình muốn và bước tiếp theo. Life coach không chẩn đoán hay trị liệu; nếu bạn đang gặp vấn đề sức khỏe tâm thần, hãy tìm bác sĩ hoặc nhà trị liệu có giấy phép.
Một tờ giấy và năm câu hỏi
Khai vấn không trao cho bạn câu trả lời; nó giúp bạn nghe rõ hơn câu trả lời của chính mình. Bạn có thể bắt đầu ngay tối nay với một tờ giấy và năm câu hỏi. Còn khi điều bạn đang mang cần được chữa trị, hãy để người có chuyên môn đi cùng bạn trước.