Bạn có thể hiểu sức khỏe tinh thần là gì qua một câu: đó là khả năng sống cùng cảm xúc và suy nghĩ của mình một cách tương đối vững vàng, để bạn giữ được các mối quan hệ, làm được việc mình cần làm và đứng dậy được sau khó khăn. Sức khỏe tinh thần tốt không có nghĩa là lúc nào cũng vui; nó có nghĩa là những lúc buồn, lo hay giận không cuốn bạn đi quá lâu. Giống sức khỏe thể chất, nó lên xuống theo từng giai đoạn và cần được chăm mỗi ngày.
Sức khỏe tinh thần là gì khi nhìn vào một ngày bình thường
Sức khỏe tinh thần hiện ra trong những điều rất cụ thể: sáng dậy bạn có đủ sức bắt đầu ngày mới không, gặp chuyện bực bạn có dịu lại được không, tối về bạn có ai để nói chuyện, và đêm đến bạn có ngủ được không.
Người có sức khỏe tinh thần tốt vẫn có ngày tệ. Điều khác là họ thường:
- Nhận ra và gọi tên được cảm xúc của mình, thay vì bị cảm xúc dắt đi.
- Tạm dừng được dòng suy nghĩ tiêu cực, không tin ngay mọi điều đầu mình nói.
- Có vài mối quan hệ đủ tin để chia sẻ.
- Làm được việc của mình và thấy việc đó có chút ý nghĩa.
- Hồi lại được sau thất bại hay mất mát, dù cần thời gian.
Sức khỏe tinh thần cũng không chỉ là «không có bệnh». Một người chưa từng được chẩn đoán gì vẫn có thể đang cạn kiệt, và một người đang điều trị một vấn đề tâm thần vẫn có thể có những giai đoạn sống vững vàng, có ý nghĩa. Nếu bạn muốn có người đồng hành chăm cả thân lẫn tâm, Inti Healing có dịch vụ chăm sóc thân – tâm – trí.
Sức khỏe tinh thần gồm những gì
Để dễ chăm, bạn có thể chia sức khỏe tinh thần thành bốn phần nhỏ:
- Cảm xúc: cảm nhận, gọi tên và làm dịu được vui, buồn, lo, giận.
- Suy nghĩ: tập trung được, quyết định được, nhìn vấn đề đủ rộng để không bị kẹt.
- Kết nối: có người để gần gũi, được lắng nghe và biết lắng nghe.
- Ý nghĩa: có điều gì đó khiến bạn thấy đáng để thức dậy, dù chỉ là một việc nhỏ.
Sức khỏe tinh thần và thể chất
Hai phía này nối với nhau chặt hơn ta tưởng. Thiếu ngủ vài đêm, bạn dễ cáu và khó tập trung. Căng thẳng kéo dài, vai gáy cứng, bụng khó chịu, đầu nặng. Đau ốm lâu ngày cũng dễ khiến tinh thần chùng xuống. Chiều ngược lại cũng đúng: ngủ đủ, ăn đủ, vận động đều là nền cho tinh thần vững hơn. Bài thân tâm trí là gì nói kỹ hơn về cách thân, tâm và trí kéo nhau.
Dấu hiệu sức khỏe tinh thần kém, cần được chăm sóc
Sức khỏe tinh thần hiếm khi đổ sập trong một ngày. Nó thường trượt dần qua những thay đổi nhỏ mà bạn dễ bỏ qua:
- Giấc ngủ đổi khác: khó ngủ, thức giấc giữa đêm hoặc ngủ quá nhiều.
- Ăn uống thất thường: chán ăn, hoặc ăn để giải toả.
- Dễ cáu, dễ khóc, hay ngược lại là tê dại, không buồn không vui.
- Ngại gặp người, rút khỏi những việc từng thích.
- Khó tập trung, hay quên, việc quen cũng thấy nặng.
- Dùng rượu bia, mua sắm hay lướt mạng không dừng để quên đi cảm giác khó chịu.
- Đau đầu, mỏi cơ, mệt kéo dài mà khám không thấy nguyên nhân rõ.
Muốn nhìn rõ hơn mình đang ở đâu, bạn có thể dùng các bảng tự đánh giá sức khỏe tinh thần của Inti Care, hoặc thử chỉ số hạnh phúc năm câu hỏi để xem hai tuần qua bạn thấy mình ra sao. Kết quả chỉ là gợi ý để tự quan sát, không phải chẩn đoán.
Chăm sóc sức khỏe tinh thần là gì: năm việc nhỏ trong mười phút
Chăm sóc sức khỏe tinh thần là những việc bạn làm đều đặn để cảm xúc có chỗ đi, đầu óc được nghỉ và bạn không phải gánh một mình. Không cần làm nhiều; hãy thử năm việc nhỏ này, mỗi việc chừng hai phút:
- Hỏi thăm mình (2 phút). Buổi sáng, hỏi: «Hôm nay mình thấy thế nào, cần gì?» và trả lời thật.
- Gọi tên một cảm xúc (2 phút). Khi thấy khó chịu, dừng lại và gọi đúng tên nó: bực, tủi, lo, hay chỉ là mệt.
- Di chuyển (2 phút). Đứng dậy, vươn vai, đi lại, ra chỗ có ánh sáng tự nhiên.
- Kết nối (2 phút). Nhắn một câu thật lòng cho một người bạn quý, không cần lý do.
- Khép ngày (2 phút). Buổi tối, viết một điều đã ổn và một điều muốn đặt xuống trước khi ngủ.
Hôm nào bận, làm một việc cũng được. Nếu muốn thêm ý tưởng, bài tự chăm sóc bản thân là gì có nhiều cách bắt đầu nhỏ.
Chăm sóc sức khỏe tinh thần không phải là ép mình thôi buồn. Là cho mình một chỗ để buồn mà không phải một mình.
Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn
Tự chăm là nền tảng, nhưng có lúc bạn cần người có chuyên môn. Hãy gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc nhà trị liệu tâm lý có giấy phép khi:
- Buồn bã, trống rỗng hay mất hứng thú kéo dài hơn hai tuần.
- Lo âu, hoảng sợ đến mức bạn phải né tránh công việc, con người hay nơi chốn.
- Mất ngủ nhiều tuần, hoặc không còn làm nổi việc thường ngày.
- Bạn nghe, thấy những điều mà người xung quanh không nghe, không thấy.
- Bạn dùng rượu bia hay chất khác để chịu đựng qua ngày.
Nếu bạn đang điều trị hoặc dùng thuốc, hãy giữ đúng hướng dẫn của bác sĩ; những việc nhỏ trong bài chỉ là phần bổ trợ. Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc không giữ được an toàn, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Các tuyến hỗ trợ khác có ở trang an toàn của Inti Care.
Khi bạn muốn có người đồng hành
Chăm sóc sức khỏe tinh thần dễ hơn khi có người cùng nhìn. Dịch vụ đồng hành chăm sóc thân – tâm – trí của Inti Healing giúp bạn nhìn lại nhịp nghỉ, cảm xúc và thói quen, rồi xây một nếp chăm mình vừa sức. Nếu điều bạn đang mang nặng nhất là lo lắng, căng thẳng, trang lo lắng và căng thẳng của Inti Care kết nối bạn với người đồng hành 1-1 trực tuyến; còn nếu chưa rõ mình cần gì, trang cách chọn mức hỗ trợ giúp bạn định hướng. Đây là hỗ trợ tinh thần, không phải khám chữa bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Sức khỏe tinh thần có quan trọng không?
Có, vì nó chạm đến gần như mọi mặt của đời sống: cách bạn ngủ, làm việc, yêu thương, ra quyết định và chăm sóc cơ thể. Khi tinh thần vững, bạn đi qua khó khăn dễ hơn; khi tinh thần cạn, việc nhỏ cũng thành nặng. Chăm sóc nó quan trọng không kém ăn uống, vận động hay đi khám định kỳ.
Sức khỏe tinh thần tốt có phải là lúc nào cũng vui?
Không. Người có sức khỏe tinh thần tốt vẫn buồn, vẫn lo, vẫn giận, vì đó là những cảm xúc bình thường của con người. Điều khác là họ nhận ra cảm xúc của mình, có cách làm dịu và có người để chia sẻ, nên cảm xúc khó không kéo họ đi quá lâu. Cố lúc nào cũng vui thường chỉ làm bạn mệt thêm.
Khám sức khỏe tinh thần ở đâu?
Bạn có thể bắt đầu ở khoa khám bệnh của một bệnh viện đa khoa để được giới thiệu đến bác sĩ chuyên khoa tâm thần, hoặc đến thẳng bệnh viện, phòng khám chuyên khoa tâm thần có giấy phép. Nếu tìm trị liệu tâm lý, hãy chọn người có giấy phép hành nghề và hỏi rõ về chuyên môn của họ trước khi bắt đầu.
Làm sao giữ sức khỏe tinh thần ở nơi làm việc?
Hãy giữ ranh giới giữa giờ làm và giờ nghỉ, nghỉ ngắn sau mỗi khối việc, ăn trưa xa màn hình. Khi khối lượng vượt sức, nói sớm với người quản lý kèm một đề nghị cụ thể. Có một đồng nghiệp tin được để chia sẻ cũng giúp nhiều. Nếu áp lực công việc kéo theo mất ngủ hay buồn bã kéo dài, hãy tìm người có chuyên môn.
Thế nào là sức khỏe tinh thần tốt?
Sức khỏe tinh thần tốt không có nghĩa là lúc nào cũng vui. Đó là khi bạn nhận ra và gọi tên được cảm xúc của mình, vượt qua những căng thẳng thường ngày, vẫn làm việc, học tập, giữ được các mối quan hệ và biết tìm sự giúp đỡ khi cần. Ai cũng có lúc chao đảo; điều quan trọng là có cách để quay lại cân bằng.
Sức khỏe tinh thần không phải đích đến đạt một lần rồi thôi. Nó giống một khu vườn nhỏ: không cần làm lớn, chỉ cần chăm đều, mỗi ngày một chút.
Đọc tiếp: Trầm cảm cười là gì? Khi nụ cười che một nỗi buồn kéo dài · Cách giúp người thân bị trầm cảm: nói gì, làm gì và giữ sức cho mình